Banki-info





Zachodzące zmiany

Polski system bankowy uczestniczy aktywnie i równocześnie w wielu procesach szybko zmieniających jego kształt i zasady funkcjonowania. Są to uniwersalne procesy globalizacji i liberalizacji rynków finansowych oraz specyficzne dla Europy Środkowo-Wschodniej procesy transformacji ustrojowej. Nakładanie się tych procesów w czasie i przestrzeni powoduje, że zmiany w sektorze finansowym dokonują się wręcz gwałtownie i w małym stopniu są kontrolowane z punktu widzenia kumulowania się ich negatywnych następstw.

System bankowy jest pionierem dokonujących się zmian. Dzięki otwartości na świat i wysokiemu stopniowi umiędzynarodowienia, system bankowy wyprzedza sektor realny gospodarki w działaniach na rzecz własnej restrukturyzacji oraz integracji z Unią Europejską (UE). Perspektywa porównawcza jest zatem bardziej uzasadniona w przypadku sektora bankowego niż innych gałęzi naszej gospodarki. Z perspektywy tej łatwiej można uniknąć zagrożenia rozpatrywania wszystkiego przez pryzmat wyjątkowości naszych doświadczeń.




Główne cechy polskiego systemu bankowego

Statystyczna analiza wykazała, że nasz system bankowy wykazuje największe podobieństwo, w swoim rozwoju i aktualnej charakterystyce, do systemu bankowego Włoch i Hiszpanii. Są to systemy mieszczące się w reńskim modelu systemu finansowego, przechodzące transformacje od dominacji wyspecjalizowanych banków depozytowo-kredytowych oraz banków oszczędnościowych do banków uniwersalnych wykraczających poza granice kraju.
W perspektywie porównawczej lepiej można dostrzec te cechy naszego systemu które decydują o jego unikatowym charakterze.




Dostępność usług finansowych

Jedną z przyczyn tej sytuacji jest poziom zamożności naszego społeczeństwa oraz odmienna koncepcja oddziału Banki Unii Europejskiej działają w warunkach, w których podaż usług finansowych w sposób wyraźny przekracza efektywny popyt na nie. W Polsce dostępność usług finansowych jest bardzo zróżnicowana i w istotny sposób odbiega od norm europejskich. Odpowiednio, w Polsce przypada na jedną placówkę bankową 7,8 tys. mieszkańców, zaś we Włoszech 4,17 tys. i w Hiszpanii 1,2 tys.banku komercyjnego. Działające w Polsce oddziały są wielokrotnie większe od występujących w Hiszpanii lub we Włoszech.

Z danych przytoczonych w tabeli wynika, że część osób odwiedzających banki nie uznaje się subiektywnie za ich klientów. Nadal jednak blisko jedna trzecia dorosłych mieszkańców kraju nie korzysta z oferty usług bankowych.
Równolegle z tego typu różnicą w charakterystyce naszego systemu bankowego, w porównaniu do systemów w jakimś stopniu podobnych do niego, można wyodrębnić takie jego cechy, które wynikają z intensywnego go włączenia w procesy transformacji ustrojowej i integracji europejskiej.




Bankostruktura

Sektor bankowy w Polsce rozpoczął przystosowanie do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej wcześniej niż nastąpił przełom polityczny 1989 r. Dzięki temu wyprzedzającemu myśleniu, sektor bankowy znalazł się w centrum sektora finansowego nowej gospodarki. Dla określenia tej sytuacji stosuje się niekiedy określenie "bankostruktura". Oznacza ono, że banki są dostawcami kapitału ludzkiego i finansowego dla pozostałych instytucji sektora.
Banki kontrolują:
W praktyce tworzą one jądro finansowych grup kapitałowych. Wyjątkowa pozycja banków pozwala im na pełnienie funkcji katalizatora zrównoważonego wzrostu gospodarczego oraz koordynatora polityki strukturalnej, w szczególności restrukturyzacji przedsiębiorstw.




Standardy międzynarodowe

Cała dekada lat dziewięćdziesiątych upłynęła pod znakiem dostosowywania do regulacji Unii Europejskiej oraz w warunkach presji na harmonizację prawa krajowego z ustawodawstwem UE. Należy jednak pamiętać, że w wyniku tego procesu polski system bankowy nie stanie się automatycznie "europejskim systemem bankowym". W Europie z równym powodzeniem działają bowiem bardzo różne narodowe systemy bankowe, imitujące zarówno reński jak i anglosaski model systemu finansowego. Nikt nie pozbawił państw, aspirujących do członkostwa w Unii Europejskiej, prawa wyboru modelu systemu finansowego najbardziej odpowiadającego jego własnym interesom narodowym.
Generalnie można przyjąć, że działania regulacyjne władz w poszczególnych krajach, na zakreślonym wcześniej obszarze, są coraz bardziej zdeterminowane różnego rodzaju standardami międzynarodowymi. Jest to ściśle związane z postępującą internacjonalizacją działalności banków, zjawiskiem globalizacji, standaryzacją szeregu usług i produktów, stopniowym zanikaniem barier prawnych ograniczających swobodę świadczenia usług i przepływu kapitału oraz zacieśniającą się współpracą tzw. regulatorów.

Znajduje to swoje odzwierciedlenie szczególnie na obszarze regulacji ostrożnościowych, mających kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa banków i ochrony deponentów.

W ich przypadku można mówić o dwóch najważniejszych ośrodkach normotwórczych, którymi są: organy Unii Europejskiej i Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego. Pomimo istotnych różnic, dotyczących charakteru prawnego wydawanych przez nie norm postępowania oraz ich zakresu i przedmiotu, mają one w wymiarze praktycznym zasięg globalny, stanowiąc wyznacznik działań dla polskich władz.




Standardy Unii Europejskiej

Za standardy Unii Europejskiej możemy uznać ustalone, akceptowane i przestrzegane zasady funkcjonowania banków, systemów bankowych i rynków finansowych, dotyczące w równym stopniu wszystkich uczestników obrotu bankowego. Ich źródłem są nie tylko Komisja Europejska, Rada Europejska i Parlament Europejski wydające stosowne regulacje (tj. rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie). Współtworzy je bowiem również praktyka stosowania norm prawnych, wsparta orzecznictwem sądowym. Dodatkowym źródłem standardów są też sami uczestnicy obrotu bankowego, tworząc na swój użytek odpowiednie zasady postępowania i realizując funkcję tzw. samoregulacji (ang. selfregulation). Przykładowo, obszarami ich oddziaływania są: operacje czekowe, karty płatnicze, systemy rozliczeń i rozrachunków, czy też rynek eurowalutowy.

Koncentrując się na działaniach regulatorów UE i dorobku prawnym wspólnot, czyli tzw. acquis communautaire należy pamiętać, że składają się na niego: porządek prawny, zasady prawne, jak i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości oraz Sądu Pierwszej Instancji. Są to zatem pierwotne źródła prawa (traktaty dotyczące UE), pochodne źródła prawa (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie) oraz umowy międzynarodowe zawarte z państwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi. Zakres przedmiotowy norm jest bardzo szeroki i obejmuje w szczególności następującą problematykę:
Nie oznacza to jednak dążenia UE do pełnej unifikacji w działaniu banków. Dominuje tam bowiem zasada "pomocniczości" (subsydiarności) powodująca, że regulacje na poziomie UE są wydawane tylko wówczas, gdy jest to konieczne z uwagi na ochronę jednolitego rynku, a działanie poszczególnych władz krajowych będzie ze względu na istotę danego problemu nieskuteczne. Dąży się przy tym przede wszystkim do osiągnięcia przejrzystości warunków działania i zapewnienia równej konkurencji uczestnikom gry rynkowej. Obowiązkiem poszczególnych państw jest zatem doprowadzenie do osiągnięcia celów, wyznaczonych na poziomie europejskim. Proces ten nie został jeszcze w UE zakończony. Harmonizacja prawa krajowego ze standardami UE była warunkiem wstępnym członkostwa Polski w UE.




Rola Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego

Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego (ang. Basle Committee on Banking Supervision), znany do końca lat osiemdziesiątych pod nazwą Bazylejskiego Komitetu ds. Przepisów Bankowych i Praktyk Nadzorczych (Basle Committee on Banking Regulations and Supervisory Practices), został utworzony w końcu 1974 r. przez prezesów banków centralnych najbardziej uprzemysłowionych państw świata. Funkcjonuje on przy istniejącym od 1930 r. "banku banków centralnych", którym jest Bank Rozrachunków Międzynarodowych w Bazylei (ang. Bank for International Settlements – BIS). Podstawowym celem Komitetu było i jest zintensyfikowanie współpracy w zakresie nadzoru nad bezpieczeństwem funkcjonowania międzynarodowego systemu bankowego.

Opracowane przez Komitet zalecenia oraz inne oficjalne analizy i dokumenty koncentrują się na podanych obok obszarach.

Dotychczasowy dorobek regulacyjny Komitetu został opublikowany w ramach liczącego 500 stron kompendium, zawierającego teksty najważniejszych dokumentów w kwietniu 1997 r. (Compendium of documents produced by the Basle Committee on Banking Supervision. Basle, April 1997). W tym samym miesiącu ogłoszono również 25 zasad sprawowania efektywnego nadzoru bankowego. Najbardziej znanym zbiorem norm stosowanych powszechnie – zarówno przez władze nadzorcze i banki komercyjne – jest tzw. Umowa kapitałowa z lipca 1988 r., zawierająca między innymi metodologię wyliczania współczynnika wypłacalności (wskaźnik Cooke'a).




Zasady regulacyjne Unii Europejskiej

Omawiane działania regulacyjne przeniesiono do Unii Europejskiej w oparciu o trzy podstawowe zasady, służące przede wszystkim sprawnemu funkcjonowaniu nadzoru bankowego poszczególnych krajów, jednak zapewniającego bezpieczeństwo i stabilność w skali całej UE to:
Realizacja tych zasad pozwoliła na powszechne stosowanie reguły jednolitej licencji bankowej (ang. single licence), zgodnie z którą dopuszczalne jest świadczenie usług finansowych przez licencjonowany w danym kraju członkowskim podmiot na całym obszarze UE.

Nie ma wątpliwości, że UE zainteresowana jest nie tylko osiągnięciem odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa systemu bankowego w dniu dzisiejszym, lecz także utrzymaniem tego stanu w przyszłości. Zarówno regulatorzy, jak i uczestnicy obrotu bankowego mają także świadomość istniejących zagrożeń, związanych z uniwersalnymi zjawiskami zachodzącymi we współczesnej bankowości, narastającą konkurencją w wymiarze globalnym oraz konsekwencjami wprowadzenia unii ekonomicznej i monetarnej w Europie.
Potencjalne niebezpieczeństwa mogą również wynikać z rozszerzenia UE na kraje Europy Środkowej i Wschodniej, chociaż ich "potencjał destabilizacyjny" jest znikomy, z uwagi na relatywnie bardzo mały rozmiar oraz niski stopień rozwoju ich rynków finansowych. Tym niemniej państwa te poddane zostały surowej ocenie zarówno przez Komisję Europejską i Parlament Europejski, jak również przez wszystkie kraje członkowskie. Punktem wyjścia były dwa podstawowe kryteria przedstawione w dalszej części.




Kryteria oceny państw kandydujących do UE

Pierwsze kryterium zostało sformułowane w czasie szczytu UE w Kopenhadze w czerwcu 1993 r. Ustalono tam, że "przystąpienie nastąpi niezwłocznie po przyjęciu zobowiązań wynikających z członkostwa, w drodze spełnienia warunków ekonomicznych i politycznych. Członkostwo wymaga:
Drugie kryterium było wynikiem ustaleń szczytu UE w Madrycie z grudnia 1995 r. Stwierdzono tam, że kraje aspirujące do członkostwa powinny "stworzyć warunki do stopniowej i harmonijnej integracji, w szczególności poprzez:
Nie jest możliwe spełnienie tych kryteriów bez silnego, sprawnego, efektywnego, otwartego i bezpiecznego systemu bankowego. Nie ma więc sprzeczności pomiędzy budową bankowo-zorientowanego sektora finansowego w Polsce a dostosowywaniem instytucji kredytowych do norm ostrożnościowych UE.